ضرورت بازخوانی نقش اجتماعی زنان مسلمان در تاریخ اسلام

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، علی باغدار دلگشا، رئیس روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد، امروز 21 مهرماه در سی امین پیش نشست همایش بین المللی مادران اهل بیت(ع) که در محل دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی برگزار شد، اظهار کرد: همایش بین المللی مادران اهل بیت(ع) با محوریت شناخت سیره و شخصیت این بانوان و بررسی ابعاد نقش آفرینی آن ها در جهان معاصر قرار است در سال جاری برگزار شود. وی افزود: در نشست های پیشین، استادان حوزه و دانشگاه درباره کنشگری و نقش آفرینی بانوان برجسته ای مانند حضرت فاطمه زهرا(س)، حضرت خدیجه(س)، حضرت فاطمه بنت اسد(س) و حضرت آمنه(س) به بحث و بررسی پرداخته اند، نشست حاضر نیز فرصتی برای شناخت ابعاد شخصیتی حضرت سمانه مغربیه(س) و بررسی جایگاه تاریخی و اجتماعی ایشان فراهم می کند. رئیس روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اهمیت این موضوع برای زنان مسلمان امروز بیان کرد: پرسش اساسی این است که زن مسلمان معاصر چگونه می تواند عناصر هویتی و ساختارهای پیشین خود را بشناسد و از آن ها به عنوان الگویی برای نقش آفرینی در ساخت اجتماعی بهره بگیرد، برای پاسخ به این پرسش می توان از سه منظر تاریخ صدر اسلام، جریان های مختلف تشیع و مکتب امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) به بررسی جایگاه زنان پرداخت. باغدار دلگشا با بیان اینکه زنان مسلمان در صدر اسلام حضور اجتماعی برجسته ای داشتند، اظهار کرد: بررسی منابع تاریخی نشان می دهد که زنان در شکل گیری اجتماع دینی و تحولات اجتماعی دوران حضرت محمد(ص) نقش فعالی ایفا می کردند، اما هرچه از دوره صدر اسلام فاصله می گیریم در برخی برداشت ها و تفسیرهای تاریخی این حضور کم رنگ تر بازنمایی می شود. وی ادامه داد: مسجد در صدر اسلام تنها محل عبادت نبود، بلکه پایگاهی اجتماعی به شمار می رفت و زنان نیز در این عرصه حضور داشتند؛ یکی از نمونه های درخور توجه حضور زنان در پیمان عقبه دوم است که در برخی تحلیل های تاریخی از آن به عنوان یکی از مراحل مهم شکل گیری جامعه دینی مسلمانان یاد می شود. رئیس روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به شخصیت نسیبه بنت کعب، معروف به ام عماره گفت: او از زنانی بود که در دوران حضرت محمد(ص) حضور اجتماعی و مبارزاتی داشت و در جنگ احد نیز مجروح شد، براساس گزارش های تاریخی فعالیت های او به دوران حیات حضرت محمد(ص) محدود نماند و در حوادث پس از رحلت ایشان، از جمله نبرد یمامه نیز حضور داشت و در جریان این نبرد از ناحیه دست آسیب دید. وی افزود: در برخی گزارش های تاریخی از حضور زنان قبایل در همراهی با سپاه پیامبر اکرم(ص) نیز یاد شده است؛ این گزارش ها نشان می دهد که زنان در شرایط مختلف اجتماعی و تاریخی، متناسب با موقعیت خود نقش هایی برعهده می گرفتند و نمی توان حضور آن ها را در تاریخ صدر اسلام به عرصه خانواده محدود کرد.

ام هانی(س)؛ نمونه ای از نقش آفرینی اجتماعی زنان

باغدار دلگشا با اشاره به شخصیت ام هانی، خواهر امام علی(ع) اظهار کرد: خانه ام هانی(س) در جریان فتح مکه به پناهگاهی امن برای برخی از افراد تبدیل شد و حضرت محمد(ص) نیز امان دادن او را به رسمیت شناختند؛ این رویداد نمونه ای از جایگاه اجتماعی این بانو و نقش او در یکی از مقاطع حساس تاریخ اسلام است. وی ادامه داد: بررسی گزارش های تاریخی درباره ام هانی(س) از نقش آفرینی او در موضوعات مهم پس از رحلت حضرت محمد(ص) نیز حکایت دارد. حضور او در برخی مباحث مربوط به غدیر و فدک و موضع گیری هایش در تحولات آن دوره از جمله موضوعاتی است که می تواند در مطالعات مربوط به کنشگری زنان مسلمان مورد توجه قرار گیرد. رئیس روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: این نمونه ها در کنار موارد متعدد دیگر نشان می دهد که زنان در دوره های مختلف تاریخ اسلام، در موضوعات اجتماعی و دینی مشارکت داشته اند؛ بنابراین بازخوانی تاریخ زنان مسلمان نیازمند بررسی دقیق منابع و پرهیز از نادیده گرفتن نقش آن ها در تحولات جامعه است.

نقش زنان در جریان های مختلف تشیع

باغدار دلگشا با تأکید بر ضرورت توجه به تنوع جریان های شیعی در مطالعات تاریخی بیان کرد: هنگامی که از زنان شیعه سخن می گوییم، نباید دامنه بررسی را تنها به همسران، مادران و دختران ائمه اطهار(ع) در میان شیعیان دوازده امامی محدود کنیم. زنان وابسته به دیگر جریان های شیعی از جمله زیدیه نیز در تحولات سیاسی و اجتماعی نقش داشته اند و بررسی تجربه های آن ها می تواند تصویر کامل تری از تاریخ زنان شیعه ارائه دهد. وی افزود: برای نمونه در تاریخ نهضت زیدیه از همسر زید بن علی یاد شده است که پس از قیام، بازداشت شد و در زندان به شهادت رسید، همچنین دختر عبدالله محض پس از قیام نفس زکیه در حفظ و پنهان کردن نامه ها و ارتباطات مرتبط با شبکه شیعیان نقش داشت تا این اطلاعات در اختیار حکومت عباسی قرار نگیرد. وی ادامه داد: این نمونه ها نشان می دهد که زنان در جریان های مختلف شیعی، افزون بر نقش های خانوادگی، در عرصه های سیاسی و اجتماعی نیز فعالیت می کردند؛ بنابراین مطالعه تاریخ زنان مسلمان باید با نگاهی فراگیر انجام شود تا نقش گروه های مختلف و تجربه های متفاوت آنان از قلم نیفتد.

دوران امام محمدباقر(ع) و امام جعفرصادق(ع)؛ زمینه ای برای نقش آفرینی زنان

رئیس روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به جایگاه زنان در دوران امام باقر(ع) و امام صادق(ع) اظهار کرد: در منابع تاریخی و روایی نمونه هایی از فعالیت علمی و حدیثی زنان در این دوره دیده می شود، برای نمونه از ام الحسن، خدیجه و ام سلمه، دختران امام باقر(ع)، به عنوان زنانی یاد شده است که به نقل حدیث می پرداختند و محتوای برخی از این روایات افزون بر مباحث عبادی، به مسائل اجتماعی و سیاسی نیز مربوط می شد. وی افزود: در همین دوره، از فاطمه، دختر امام صادق(ع) نیز یاد شده است، همچنین برخی گزارش ها به فعالیت علمی زنان در موضوع مهدویت اشاره دارند. ام هانی از جمله بانوانی است که در شمار شاگردان امام صادق(ع) معرفی شده و گزارش هایی درباره طرح مباحث مرتبط با مهدویت از سوی او نقل شده است. باغدار دلگشا با اشاره به شخصیت ام داوود بیان کرد: فاطمه بنت عبدالله، مشهور به ام داوود، از بانوانی است که نام او با یکی از اعمال و مناسک دینی شناخته شده پیوند خورده است. بسیاری از افراد این عمل را به جا می آورند، اما شناخت پیشینه این بانو و چگونگی ارتباط دعای ام داوود با امام جعفرصادق(ع) می تواند به شناخت عمیق تر میراث دینی و جایگاه زنان در انتقال سنت های مذهبی کمک کند. وی اظهار کرد: این نمونه ها نشان می دهد که زنان در دوره امام محمدباقر(ع) و امام جعفرصادق(ع)، علاوه بر حضور در محیط خانواده، در عرصه های علمی، حدیثی و انتقال معارف دینی نیز نقش داشته اند؛ ثبت و بررسی این فعالیت ها می تواند ابعاد کمتر شناخته شده تاریخ تشیع را روشن کند.

نقش مادران اهل بیت(ع) در دوران فشار حکومت عباسی

باغدار دلگشا با اشاره به تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی در دوره های بعدی تاریخ ائمه(ع) گفت: با گسترش نفوذ حکومت عباسی در دوران امام موسی کاظم(ع) و امام رضا(ع)، شرایط فعالیت های اجتماعی و فرهنگی شیعیان تغییر کرد و در دوره های بعد محدودیت ها و فشارهای حکومتی بر این جریان افزایش یافت. این شرایط تاریخی را باید در بررسی زندگی و نقش مادران ائمه(ع) نیز در نظر گرفت. وی افزود: شناخت حضرت سمانه مغربیه(س)، همسر امام جواد(ع) و مادر امام هادی(ع)، بدون توجه به فضای سیاسی و اجتماعی دوران زندگی ایشان کامل نخواهد بود. بررسی شرایط حاکم بر زندگی امام جواد(ع)، حضور دختر مأمون در خانواده ایشان و وضعیت ارتباطات اجتماعی و سیاسی آن دوره می تواند به درک بهتر موقعیت تاریخی این بانو کمک کند. رئیس روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: در دوره امام حسن عسکری(ع) نیز بانوانی مانند حضرت حدیث(س)، مادر امام حسن عسکری(ع) و حکیمه خاتون، عمه ایشان از جایگاه مهمی برخوردار بودند. در گزارش های مرتبط با این دوره از نقش حضرت حدیث(س) در ارتباط با امام حسن عسکری(ع) و موضوع جانشینی و انتقال مسئولیت های مرتبط با امام مهدی(عج) سخن گفته شده است، همچنین برای حکیمه خاتون در روایت های مربوط به این دوره، نقشی ویژه در نظر گرفته شده است. وی تصریح کرد: بررسی زندگی این بانوان باید در بستر شرایط خاص سیاسی و اجتماعی آن دوران انجام شود، زیرا شناخت محدودیت های حاکم بر جامعه و وضعیت ارتباطات شیعیان، به فهم بهتر نقش و مسئولیت هایی کمک می کند که این زنان برعهده داشته اند.

بازشناسی میراث زنان مسلمان؛ ضرورتی برای جامعه امروز

باغدار دلگشا با اشاره به تداوم نقش آفرینی زنان مسلمان در دوره های بعدی تاریخ اسلام گفت: حتی در قرون میانه و پس از غیبت کبری نیز با وجود محدودیت های اجتماعی و سیاسی، نمونه هایی از فعالیت زنان در منابع تاریخی دیده می شود. بررسی اصطلاحات و گزارش های مربوط به زنان فعال در این دوره ها و نیز شناخت نقش مادران شخصیت های برجسته ای مانند سیدمرتضی و سیدرضی، می تواند به تکمیل تصویر تاریخی زنان مسلمان کمک کند. وی بیان کرد: برگزاری همایش بین المللی مادران اهل بیت(ع) فرصتی است تا ضمن توجه ویژه به مادران، همسران و دختران ائمه اطهار(ع) فعالیت ها و نقش زنان دیگر جریان های شیعی نیز بررسی شود؛ چنین رویکردی می تواند زمینه ای برای گسترش مطالعات علمی درباره زنان مسلمان و شناخت ابعاد مختلف نقش آفرینی آن ها در تاریخ فراهم آورد. رئیس روابط عمومی دانشگاه فردوسی مشهد در پایان گفت: شناخت میراث تاریخی زنان مسلمان تنها یک موضوع مربوط به گذشته نیست، بلکه می تواند به جامعه امروز در بازشناسی هویت فرهنگی و دینی خود کمک کند. این شناخت نباید صرفاً به زنان محدود بماند، بلکه می تواند برای کل جامعه اسلامی زمینه ساز بازنگری در نگاه به نقش زنان و بهره گیری از تجربه های تاریخی آن ها باشد. انتهای پیام